KOMORNIK

ODPOWIEDZIALNOŚĆ DYSCYPLINARNA KOMORNIKÓW

1. Źródła prawa
Zasady odpowiedzialności dyscyplinarnej komorników zostały określone w ustawie o komornikach sądowych i egzekucji z dnia 29 sierpnia 1997 r., której aktualny tekst jednolity opublikowano 15 września 2011 r. (Dz.U. Nr 231, poz. 1376) (w dalszej części tekstu użycie słowa „ustawa” bez bliższego określenia oznacza odwołanie do tej ustawy). W ustawie odpowiedzialności dyscyplinarnej poświęcono osobny rozdział. W rozdziale 10 ustawy znajdują się zarówno przykładowe kategorie uchybień, jak i procedura postępowania dyscyplinarnego oraz kary przewidziane przez ustawodawcę. Ustawa nie jest jednak aktem regulującym to zagadnienie w sposób wyczerpujący. Podobnie jak w wielu innych postępowaniach dyscyplinarnych w innych zawodach regulowanych lub zawodach zaufania publicznego ustawa nakazuje w zakresie nieuregulowanym odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu postępowania karnego z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 555). Należy także podkreślić, że takie same zasady są odpowiednio stosowane do aplikantów i asesorów komorniczych. Wyjątek w tym zakresie stanowią niewielkie różnice w zakresie konsekwencji ponoszonych przez aplikantów i asesorów oraz sposobu i zasad wykonywania kar.
2. Podstawy odpowiedzialności
Zgodnie z art. 71 ustawy komornicy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za zawinione działania lub zaniechania. Ustawodawca podaje w tym przepisie otwarty katalog takich działań i zaniechań. Znajdują się wśród nich: naruszenie powagi i godności urzędu, rażącą obrazę przepisów prawa, niewykonanie poleceń powizytacyjnych, wydatkowanie środków podlegających dokumentacji na działalność rażąco niezgodną z ich przeznaczeniem, podejmowanie czynności z nieuzasadnioną zwłoką, naruszenie właściwości określonej w art. 8, czyli swojego rewiru komorniczego.
Należy w tym miejscu zaznaczyć, że ustawa określa sposób wykonywania zawodu komornika. zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy komornik jest obowiązany postępować zgodnie z przepisami prawa, złożonym ślubowaniem i zasadami etyki zawodowej oraz podnosić kwalifikacje zawodowe. Komornik jest obowiązany na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy do złożenia przed prezesem sądu apelacyjnego ślubowania o treści: „Ślubuję uroczyście jako komornik powierzone mi obowiązki wypełniać zgodnie z prawem i sumieniem, dochować tajemnicy prawnie chronionej, w postępowaniu swym kierować się zasadami uczciwości, godności i honoru”. Ponadto, Krajowa Rada Komornicza ustaliła uchwałą nr 909/IV z dnia 08 lutego 2012 r. treść Kodeksu Etyki Zawodowej Komornika Sądowego. Poza dość szczegółowym określeniem relacji zawodowych między komornikami, zasadami konkurowania między nimi, czy też tak oczywistych spraw jak zachowanie tajemnicy podczas prowadzenia spraw należy zwrócić uwagę na fakt rozszerzenia kodeksu etyki o sferę życia prywatnego członka tej grupy zawodowej. Kodeks stanowi bowiem, że komornik odpowiada dyscyplinarnie za uchybienie etyce zawodowej nie tylko podczas działalności zawodowej, czy publicznej, a także w życiu prywatnym. Oczekiwaniem środowiska komorników jest by starannie dobierali otoczenie i stosunki towarzyskie, które utrzymują. Powyższe przepisy oraz oczekiwania wyrażone przez samo środowisko stanowią zatem pewną ogólną wskazówkę dla komornika jak powinien wykonywać swojego czynności i organizować swoje życie prywatne, by ustrzec się przed ewentualną odpowiedzialnością dyscyplinarną.
Powyższe uregulowania mają jednak charakter dość ogólny, co sprawia, że ocena poszczególnych działań lub zaniechań komorników jakie podejmują poszczególne organy dyscyplinarne jest podejmowana przy dużej dowolności oceny, co można uznać za element charakterystyczny dla środowiskowych organów dyscyplinarnych.

W kontekście odpowiedzialności dyscyplinarnej istotną rolę pełnią organy nadzorujące pracę komorników. To one bowiem najczęściej posiadają wiedzę umożliwiającą przeanalizowanie działań danego komornika. Kompetencje nadzorcze zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy prezes sądu rejonowego posiada m.in. kompetencje do kontrolowania kancelarii komornika. Może jej dokonywać w każdej sytuacji, w której uzna to za potrzebne, jednak nie rzadziej jednak niż co cztery lata. Taką kontrolę może sprawować osobiście lub przez wyznaczonego sędziego i przy pomocy księgowego, a w zakresie kontroli finansowej przez upoważnioną osobę. Ponadto, kontrola może odbyć się w ramach rozpatrywania skarg i zażaleń niestanowiących przedmiotu rozpoznania sądu w trybie skargi na czynności komornika z art. 767 Kodeksu postępowania cywilnego. Prezes sądu rejonowego ocenia m.in. prawidłowość prowadzenia biurowości, rachunkowości i kulturę pracy komornika. Może żądać od komornika wyjaśnień oraz wydawać zarządzenia, których komornik jest obowiązany przestrzegać pod rygorem wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub odwołania komornika z zajmowanego stanowiska.
Wspomniane skargi na postępowanie komornika niedotyczące czynności egzekucyjnych i nieobjęte nadzorem prezesa sądu rejonowego rozpatrują organy samorządu komorniczego. Samorząd komorniczy może w takiej sytuacji ograniczyć się do zwrócenia uwagi komornikowi na niewłaściwość postępowania, jak również wszcząć postępowanie dyscyplinarnego wobec komornika na podstawie art. 74 ust. 1 ustawy.

Nadzór zwierzchni nad działalnością komorników pełni Minister Sprawiedliwości, jednak nie może on wkraczać w działania podlegające nadzorowi judykacyjnemu sądu. Minister sprawuje nadzór nad działalnością komorników przez prezesów sądów okręgowych, sędziów-wizytatorów, a w zakresie kontroli finansowej – przez osoby niego upoważnione (art. 64 ustawy). Minister Sprawiedliwości lub, z jego upoważnienia, prezes sądu okręgowego może zlecić sędziemu-wizytatorowi, a w uzasadnionych przypadkach w zakresie kontroli finansowej – osobie upoważnionej, przeprowadzenie wizytacji w określonej kancelarii. Prowadzący wizytację w czasie jej trwania mają prawo wglądu w czynności komornika (mogą przeglądać akta i urządzenia ewidencyjne, żądać od komornika wyjaśnień, występować do sądu o wydanie zarządzenia, wydawać komornikowi polecenia). Ponadto zarówno Minister Sprawiedliwości, jak i działający z jego ramienia prezes sądu okręgowego, sędzia-wizytator lub osoba upoważniona mogą złożyć wniosek o wszczęcie przeciwko komornikowi postępowania dyscyplinarnego. W praktyce skargi wpływające w trybie administracyjnym do Ministra Sprawiedliwości są w praktyce przekazywane do rozpoznania prezesom sądów okręgowych. Nadzór Ministra Sprawiedliwości jest zatem bardzo szeroki i może obejmować co do zasady pełnię działań prowadzonych przez komornika .

Nadzór, który może skutkować wszczęciem postępowania dyscyplinarnego sprawuje także – niezależnie od nadzoru sprawowanego przez Ministra Sprawiedliwości i prezesów sądów – Krajowa Rada Komornicza (art. 65 ustawy). Rada wyznacza komorników-wizytatorów spośród komorników, którzy są obowiązani dokonywać wizytacji w kancelariach danego okręgu. Wizytacja kancelarii powinna być przeprowadzona co najmniej raz w ciągu 3 lat. Przedmiotem nadzoru jest terminowość, rzetelność i skuteczność postępowania egzekucyjnego. Osoby powołane do sprawowania nadzoru nad działalnością komorników – podobnie jak wspominani wcześniej wizytatorzy – mają prawo wglądu w czynności komorników, mogą żądać wyjaśnień oraz w razie stwierdzenia uchybień mogą wystąpić do sądu o wydanie zarządzenia w trybie art. 759 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, a także mogą złożyć wniosek o wszczęcie przeciwko komornikowi postępowania dyscyplinarnego. Podobnie jak w przypadku nadzoru Ministra Sprawiedliwości, nadzór Rady nie może wkraczać w czynności komornika podlegające nadzorowi judykacyjnemu sądu.

Warto zauważyć, że skargę może złożyć strona lub inna osoba, której prawa zostały przez czynności lub zaniechanie komornika naruszone bądź zagrożone, zatem istnieją odpowiednie instrumenty prawne pozwalające na kontrolę działań komorników i ewentualne wyciągnięcie konsekwencji w postępowaniu dyscyplinarnym.

3. Kary dyscyplinarne
Ustawodawca przewidział w art. 72 ustawy zamknięty katalog kar dyscyplinarnych. Są nimi:
1) upomnienie;
2) nagana;
3) kara pieniężna do dwudziestokrotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego;
4) wydalenie ze służby komorniczej.
Najlżejszą z kar jest upomnienie. Wiąże się ono jedynie z wpisem informacji o jej wymierzeniu do akt osobowych komornika. Bardziej dotkliwa jest kara nagany oraz kara pieniężna pociąga, ponieważ pociągają one za sobą utratę biernego prawa wyborczego do organów samorządu komorniczego na okres 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego.
Najbardziej dotkliwą karą jest odwołanie ze stanowiska komornika w związku z orzeczeniem kary dyscyplinarnej, o której mowa w art. 72 ust. 1 pkt 4. Osoba ukarana może ponownie ubiegać się o przywrócenie do służby komorniczej po upływie 10 lat od dnia odwołania. Wszystkie kary z biegiem czasu ulegają zatarciu. Kary inne niż wydalenie ze służby tj. określone w art. 72 ust. 1 pkt 1-3 ustawy, ulegają zatarciu po upływie 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego. Natomiast skazanie na karę wydalenia ze służby komorniczej ulega zatarciu po upływie 15 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego.
Ustawodawca określił także w art. 75l ustawy czym komisja powinna kierować się wymierzając karę przewidzianą w ustawie. Zastrzeżono, że komisja ma działać wedle własnego uznania, jednak ma zwracać uwagę, aby dolegliwość kary nie przekraczała stopnia winy obwinionego. Komisja powinna uwzględnić także stopień społecznej szkodliwości czynu oraz cele zapobiegawcze i wychowawcze, które kara ma osiągnąć w stosunku do obwinionego. Komisja ma za zadanie także kształtować ogólną świadomość prawną komorników, asesorów i aplikantów komorniczych i orzekając karę ma kierować się także tym. Dość precyzyjnie określono wskazania dla komisji w zakresie tego jak oceniać zachowanie obwinionego należy zwracać uwagę wymierzając karę. W ust. 2 wspomnianego przepisu określono, że komisja ma obowiązek uwzględnić w szczególności motywację i sposób zachowania się obwinionego, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na nim obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw czynu, właściwości i warunki osobiste obwinionego oraz zachowanie się po popełnieniu czynu, a zwłaszcza starania o naprawienie szkody.
Zgodnie z art. 73 ustawy po upływie 3 lat od dnia popełnienia czynu nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, a postępowanie wszczęte ulega umorzeniu. Co jednak istotne, dla cięższych przewinień popełnionych przez komornika ustalono, że czyn zawierający znamiona przestępstwa, przedawnia się nie wcześniej niż przedawnienie przewidziane w przepisach prawa karnego.
    
4. Organy prowadzące postępowanie dyscyplinarne i jego uczestnicy
Ustawodawca zdefiniował w art. 75a ustawy sposób powoływania i czas trwania kadencji komisji dyscyplinarnej. Krajowa Rada Komornicza powołuje komisję dyscyplinarną w liczbie 22 członków spośród kandydatów zgłoszonych w liczbie 3 przez radę każdej izby komorniczej, spośród komorników będących członkami danej izby. Kadencja komisji dyscyplinarnej trwa 4 lata. Ustawodawca zapewnił także komisji obsługę administracyjną poprzez ustalenie, że zapewnia ją Rada. Rada powołując komisję podejmuje także decyzję w sprawie stanowisk kierowniczych w komisji. Spośród członków komisji Rada powołuje jej przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących. Odwołanie osób zajmujących te stanowiska jest możliwe wyłącznie na wniosek co najmniej połowy składu komisji lub na wniosek co najmniej połowy składu Rady. Możliwe jest także odwołanie konkretnego członka komisji przed upływem kadencji. Rada odwołuje członka komisji w przypadku gdy:
1) członek zrzekł się funkcji;
2) przeciwko członkowi komisji zostało wszczęte postępowanie karne lub dyscyplinarne;
3) członek komisji utracił prawo wykonywania zawodu komornika w wyniku orzeczenia dyscyplinarnego, orzeczenia sądowego albo odwołania przez Ministra Sprawiedliwości;
4) członek komisji został zawieszony w czynnościach komornika.
W przypadku wakatu w składzie komisji w trakcie trwania kadencji może być uzupełniony, jednak uzupełniony mandat wygasa wraz z upływem kadencji całej komisji. Członkowie mogą pełnić swoją funkcję po upływie kadencji do zakończenia prowadzonego przez nich postępowania dyscyplinarnego, chyba że zachodzi konieczność prowadzenia postępowania dyscyplinarnego od początku.
Pracami komisji kieruje jej przewodniczący, w szczególności wyznacza terminy posiedzeń i przedstawia akta sprawy sądowi odwoławczemu. W razie nieobecności przewodniczącego komisji dyscyplinarnej jego obowiązki wykonuje wiceprzewodniczący.
Komisja dyscyplinarna rozpoznaje sprawy dyscyplinarne w trzyosobowym składzie orzekającym. Skład orzekający w danej sprawie wyznacza przewodniczący komisji. Dokonując tej czynności przewodniczący określa także, który z członków ma pełnić funkcję przewodniczącego składu orzekającego. Ustawa gwarantuje członkom komisji niezawisłość w zakresie orzekania. Przesądza o tym art. 75c ustawy.
Ustawa definiuje także kim są strony postępowania dyscyplinarnego. Stronami postępowania są:
1) wnioskodawca, czyli podmiot, który złożył wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego;
2) obwiniony – komornik (odpowiednio także asesor lub aplikant komorniczy), przeciwko któremu złożono wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego.
Przy czym obwiniony może korzystać z pomocy obrońców (maksymalnie dwóch), którym może być adwokat, radca prawny albo inny komornik.
W czasie rozprawy obecny jest także protokolant posiedzenia komisji. Może nim być komornik, asesor komorniczy albo aplikant komorniczy wyznaczony przez przewodniczącego komisji dyscyplinarnej.

5. Postępowanie dyscyplinarne
Ustawodawca wyznacza w art. 74 ustawy zamknięty krąg osób i organów uprawnionych do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania. Wniosek mogą złożyć Minister Sprawiedliwości, prezesi sądów, sędziowie-wizytatorzy, organy samorządu komorniczego oraz komornicy-wizytatorzy. Przy czym jedynie wniosek złożony przez Ministra Sprawiedliwości wszczyna postępowanie dyscyplinarne. W pozostałych przypadkach komisja może odmówić podjęcia czynności. Ustawodawca precyzuje także, że jeżeli wcześniej wszczęto postępowanie dyscyplinarne co do tego samego czynu obwinionego i postępowanie toczy się, komisja dyscyplinarna dołącza wniosek Ministra Sprawiedliwości do tego postępowania w celu łącznego rozpoznania wniosków.
Uprawnieniem Ministra składającego wniosek jest także zawieszenie komornika w czynnościach. Na takie postanowienie komornikowi przysługuje zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie, w terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia.

Instancyjność postępowania dyscyplinarnego określa art. 75a ustawy. Postępowanie dyscyplinarne toczy się w pierwszej instancji przed komisją dyscyplinarną. Dopiero od orzeczenia komisji dyscyplinarnej stronom przysługuje odwołanie do sądu okręgowego właściwego według siedziby kancelarii obwinionego komornika. Takie odwołanie można wnieść w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem. Zaś orzeczenie sądu okręgowego jest ostateczne i nie przysługuje od niego kasacja. Należy w tym miejscu zaznaczyć także, że do postępowania dyscyplinarnego w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego.
W tym względzie należy zauważyć, że ustawodawca określił wiele zasad postępowania, które różnią się od zasad kodeksowych. Jedną z tych różnic jest wyrażone w art. 75h ustawy oczekiwanie ustawodawcy, że komisja dyscyplinarna powinna dążyć do tego, aby sprawa została rozpoznana na pierwszym posiedzeniu. Przewodniczący komisji może odroczyć posiedzenie na czas nie dłuższy niż 30 dni, ale tylko z ważnych powodów. Ponadto, posiedzenie odroczone w ten sposób prowadzi się dalej, chyba że skład komisji dyscyplinarnej uległ zmianie. Dla sprawności postępowania ustawodawca ustalił także, że rozprawa przed komisją dyscyplinarną odbywa się bez względu na niestawiennictwo stron prawidłowo powiadomionych o terminie, chyba że strona usprawiedliwi swoją nieobecność i wniesie o odroczenie rozprawy.
Innym mechanizmem pozwalającym na sprawne przeprowadzenie postępowania dyscyplinarnego jest uproszczony sposób postępowania dowodowego w przypadku przyznania się przez obwinionego do popełnienia czynu niedozwolonego. Zgodnie z art. 75k ustawy stanowi, że w sytuacji gdy obwiniony przyznaje się do popełnienia czynu podlegającego odpowiedzialności dyscyplinarnej, komisja może nie przeprowadzać postępowania dowodowego lub przeprowadzić je częściowo. Warunkiem zastosowania takiego uproszczonego trybu jest zgoda stron.

6. Postępowanie wykonawcze i dokumentacja wyników postępowania dyscyplinarnego

Orzeczenia komisji są uzasadniane. Zgodnie z art. 75m ustawy sporządza się je w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia orzeczenia i doręcza się je stronom z urzędu. Odpis prawomocnego orzeczenia komisja dyscyplinarna doręcza Ministrowi Sprawiedliwości, Krajowej Radzie Komorniczej i radzie właściwej izby komorniczej. Rada właściwej izby komorniczej jest zobligowana do dołączenia odpisu akt komornika, asesora lub aplikanta komorniczego. Ustalono także, że komisja dyscyplinarna przechowuje akta postępowania dyscyplinarnego przez 10 lat, licząc od dnia uprawomocnienia się orzeczenia dyscyplinarnego.
Za wykonanie kar nie odpowiada sama komisja dyscyplinarna. Jej obowiązki kończą się wraz z doręczeniem orzeczenia stronom i odpisu orzeczenia właściwym organom. W zależności od rodzaju kary wykonują ją rady właściwych izb komorniczych albo Minister Sprawiedliwości. Ta szczególna kompetencja Ministra została ustanowiona w art. 15a i art. 76 ustawy. W przypadku kary wydalenia ze służby komorniczej obowiązek jej wykonania leży po stronie Ministra Sprawiedliwości. Natomiast w przypadku pozostałych kar (określone w art. 72 ust. 1 pkt 1-3) wykonanie prawomocnego orzeczenia komisji należy do rady właściwej izby komorniczej.
Dodatkową dolegliwością dla komornika ukaranego prawomocnym orzeczeniem komisji dyscyplinarnej jest obowiązek pokrycia przez niego kosztów postępowania, o czym ustawodawca przesądził w art. 77 ustawy.

Ważną kwestią jest także możliwość zawieszenia w czynnościach komornika, przeciwko któremu wszczęto postępowanie dyscyplinarne lub karne. Ustawodawca postanowił też nałożyć obowiązek zawieszenia komornika w czynnościach jeżeli przeciwko niemu prowadzone jest postępowanie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe, komisja dyscyplinarna zawiesza komornika w czynnościach. Powyższe ustawodawca w określił w art. 78 ustawy. Zapewniając jednocześnie możliwość wniesienia zażalenia na uchwałę zawieszającą komornika w czynnościach. Komornikowi przysługuje w terminie 7 dni o dnia doręczenia uchwały prawo wniesienia zażalenia do Sądu Okręgowego w Warszawie. Przy czym sam fakt wniesienie zażalenia nie przerywa go. W czasie zawieszenia w czynnościach komornika zawiesza się z mocy prawa wszelkie funkcje pełnione przez niego w samorządzie komorniczym.
Zawieszenie ustaje dopiero z z dniem prawomocnego zakończenia postępowania dyscyplinarnego. Wyjątek od tej reguły występuję gdy komisja uchyli zawieszenie wcześniej lub prawomocnie zostanie orzeczona kara wydalenia ze służby komorniczej.
   
7. Wnioski

Analiza regulacji prawnych dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej wśród komorników prowadzi do następujących wniosków:
1. Określenie katalogu czynów skutkujących odpowiedzialnością dyscyplinarną jest dość ogólne, pozostawia organom dyscyplinarnym daleko posuniętą swobodę w ustalaniu, czy dane zachowanie kwalifikuje się do dyscyplinarnego ukarania.
2. Katalog kar dyscyplinarnych zawiera zarówno kary o charakterze symbolicznym, jak i kary bardzo surowe, skutkujące wydaleniem ze służby komorniczej. Rodzaje kar nie są powiązane z rodzajami czynów niedozwolonych. Dlatego rodzaj kary i jej wymiar należy w całości do komisji, przy uwzględnieniu wskazówek udzielonych przez ustawodawcę w art. 75l.
3. Postępowanie przed komisją dyscyplinarną jest niejawne. W postępowaniu nie dopuszczono udziału publiczności. W posiedzeniu bierze udział komisja, strony oraz protokolant.
4. Na wszystkich szczeblach postępowania angażowani są wyłącznie przedstawiciele samorządu komorników lub Minister Sprawiedliwości.
5. Ustawodawca przewidział możliwość zastosowania kontroli orzeczeń komisji dyscyplinarnej przez sądownictwo powszechne. W drugiej instancji ukarany składa odwołanie do sądu okręgowego właściwego według siedziby kancelarii obwinionego komornika.
6. Postępowanie dyscyplinarne jest uregulowane w sposób nieprecyzyjny. Zasady postępowania określone w ustawie są lakoniczne.
7. Nie istnieje obowiązek podawania wyników postępowania dyscyplinarnego do publicznej wiadomości, czy też do wiadomości członków samorządu zawodowego.