KURATOR SĄDOWY

ODPOWIEDZIALNOŚĆ DYSCYPLINARNA KURATORÓW SĄDOWYCH

1. Źródła prawa

Zasady odpowiedzialności dyscyplinarnej kuratorów sądowych zostały określone w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 98, poz. 1071) (w dalszej części tekstu użycie słowa „ustawa” bez bliższego określenia oznacza odwołanie do tej ustawy). W ustawie odpowiedzialności dyscyplinarnej poświęcono osobny rozdział. W rozdziale 5 (Odpowiedzialność porządkowa i dyscyplinarna kuratorów zawodowych) ustawy znajdują się zarówno przykładowe kategorie uchybień, jak i procedura postępowania dyscyplinarnego oraz kary przewidziane przez ustawodawcę. W tym miejscu należy zaznaczyć, że odpowiedzialność dyscyplinarna dotyczy jedynie kuratorów zawodowych. To zawodowi kuratorzy sądowi stanowią zgodnie z art. 35 ustawy kuratorską służbę sądową na obszarze właściwości sądu okręgowego. Odpowiedzialnością dyscyplinarną nie są objęci kuratorzy społeczni. Z kolei takie same zasady odpowiedzialności za naruszenie swoich obowiązków jak jak kurator zawodowy ponosi aplikant kuratorski, o czym przesądza art. 76 ustawy.
Ustawa nie reguluje zagadnienia odpowiedzialności dyscyplinarnej w sposób wyczerpujący. Podobnie jak w innych zawodach regulowanych lub zawodach zaufania publicznego ustawa nakazuje stosowania w postępowaniach dyscyplinarnych w zakresie nieuregulowanym odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu postępowania karnego z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 555).

2. Podstawy odpowiedzialności
Zgodnie z art. 52 kuratorzy zawodowi ponoszą odpowiedzialność porządkową albo dyscyplinarną za naruszenie obowiązków kuratora. Ustawodawca określa jedynie kierunkowo, na czym polegają obowiązki kuratora. Zostały one wymienione enumeratywnie w art. 11 ustawy (występowanie w uzasadnionych wypadkach z wnioskiem o zmianę lub uchylenie orzeczonego środka, przeprowadzanie na zlecenie sądu lub sędziego wywiadów środowiskowych, współpraca z właściwym samorządem i organizacjami społecznymi, które statutowo zajmują się opieką, wychowaniem, resocjalizacją, leczeniem i świadczeniem pomocy społecznej w środowisku otwartym, organizacja i kontroli pracy podległych kuratorów społecznych oraz innych osób, uprawnionych do wykonywania dozorów lub nadzorów, sygnalizowanie sądowi przyczyn przewlekłości postępowania wykonawczego lub innych uchybień w działalności pozasądowych podmiotów wykonujących orzeczone środki), jednak szczegółowe obowiązki kuratorów i sposób ich wykonania określają kuratorzy okręgowi oraz kierownicy zespołów kuratorskiej służby sądowej. Warto zwrócić także na standardy działania kuratorów, które wyznacza ustawa. Zgodnie z art. 6 ustawy każdy kurator przed przystąpieniem do pełnienia obowiązków jest obowiązany do złożenia przed prezesem sądu okręgowego oraz kuratorem okręgowym ślubowania o treści: Ślubuję uroczyście powierzone mi obowiązki kuratora sądowego wykonywać zgodnie z prawem, sumiennie i rzetelnie, w postępowaniu kierować się zasadami etyki zawodowej, mając na względzie dobro Rzeczypospolitej Polskiej i dobro osób podlegających mojej pieczy, a także zachować w tajemnicy wszystkie okoliczności, o których powziąłem wiadomość w związku z pełnioną funkcją. Poza zasadą sumienności i rzetelności oraz obowiązku przestrzegania przepisów prawa należy zwrócić uwagę na obowiązek kierowania się zasadami etyki zawodowej. Zasady etyki zawodowej zostały określone zgodnie z art. 46 ustawy przez Krajową Radę Kuratorów, która uchwaliła Kodeks etyki kuratora sądowego. Poza dość ogólnym określeniem ogólnych zasady, których mają przestrzegać kuratorzy podczas wykonywania obowiązków nieco uwagi poświęcono także relacjom między samymi kuratorami. Zgodnie z tymi zasadami kuratorzy powinni m.in. wzajemnie służyć sobie radą, zachowywać powściągliwość w wypowiadaniu słów krytycznych o współpracownikach w obecności podopiecznych i osób postronnych. Ponadto, kuratorzy mają w pierwszej kolejności o zauważonych zaniedbaniach lub błędach informować bezpośrednio kuratora, a w przypadku rażącego naruszenia obowiązków bezpośredniego przełożonego. Oprócz tego kuratorzy powinni bronić kolegi w przypadku zarzucenia mu naruszenia obowiązków lub nieetycznego postępowania, jeśli jest przekonany o ich niesłuszności.
Ustawa określa także, że kurator wykonuje obowiązki służbowe w terenie oraz pełni dyżury sądowe ustalone przez prezesa sądu rejonowego po zasięgnięciu opinii kierownika zespołu kuratorskiej służby sądowej, zaś czas pracy kuratora zawodowego określony jest wymiarem jego zadań. Sposób ustalenia tych standardów w sposób szczegółowy określa Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Kuratorów, określi, w drodze rozporządzenia.
Ważną zasadą, która może powodować konieczność wszczynania postępowań dyscyplinarnych jest -ustalony w art. 15 ustawy – zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia bez zgody prezesa sądu okręgowego, a także żadnego zajęcia ani sposobu zarobkowania, jeśli miałoby to utrudniać lub podważać bezstronności lub zaufanie do sądu.
Powyższe uregulowania mają jednak charakter bardzo ogólny, co sprawia, że ocena poszczególnych działań lub zaniedbań kuratorów wymaga od organów dyscyplinarnych dużej uwagi i ostrożności, ponieważ jest podejmowana przy dużej swobodzie oceny. W podobny sposób czyni się to także w innych zawodach, można zatem uznać, że to element charakterystyczny dla środowiskowych organów dyscyplinarnych. W kontekście odpowiedzialności dyscyplinarnej istotną rolę pełnią organy nadzorujące pracę kuratorów. To one bowiem najczęściej posiadają wiedzę umożliwiającą przeanalizowanie działań danego kuratora. Kompetencje nadzorcze ma kurator okręgowy, zaś nadzór zwierzchni nad działalnością kuratorów pełni Minister Sprawiedliwości. Działania, które mogą skutkować wszczęciem postępowania dyscyplinarnego może podjąć także Krajowa Rada Kuratorów, która m.in. przedstawia wnioski w zakresie oceny pracy kadry kuratorskiej Ministrowi Sprawiedliwości.
Ustawodawca w art. 68 ustawy ustalił także zasady przedawnienia się spraw dyscyplinarnych. Ustalono w nim, że po upływie miesiąca od dnia uzyskania pisemnego zawiadomienia o popełnieniu czynu uzasadniającego odpowiedzialność dyscyplinarną ani po upływie roku od dnia popełnienia tego czynu nie prowadzi się postępowania wyjaśniającego. Powyższy termin ulega przedłużeniu jeżeli z powodu nieobecności w pracy kurator nie ma możliwości złożenia wyjaśnień. Wówczas bieg miesięcznego terminu nie rozpoczyna się, a termin już płynący ulega zawieszeniu do dnia stawienia się kuratora w pracy. Wyjątek od powyższych reguł stanowią sprawy dyscyplinarne, które dotyczą czynów mających znamiona przestępstwa. Wówczas przedawnienie dyscyplinarne nie następuje wcześniej niż przedawnienie karne.

3. Kary dyscyplinarne
Ustawodawca przewidziała zamknięty katalog kar dyscyplinarnych. Wśród ka wymienionych enumeratywnie w art. 52 ustawy znajdują się następujące kary:
1) nagana;
2) nagana z ostrzeżeniem;
3) nagana z pozbawieniem możliwości uzyskania wyższego stopnia służbowego przez okres 2 lat;
4) usunięcie z zajmowanego stanowiska;
5) wydalenie ze służby kuratorskiej.
Oprócz tego ustawa przewiduje karę porządkową, która nie wymaga przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego. Zgodnie z art. 53 ustawy możną ją zastosować w przypadku przewinienia mniejszej. Wówczas możliwe jest wymierzenie upomnienia. W stosunku do kuratora okręgowego i jego zastępcy kompetencję do tego posiada prezes sądu okręgowego, a pozostałym kuratorom upomnienie wymierza prezes sądu rejonowego. Każdy upomniany ma prawo w ciągu trzech dni od zawiadomienia go o wymierzeniu mu kary porządkowej upomnienia może odwołać się odpowiednio do Ministra Sprawiedliwości lub prezesa sądu okręgowego.
Pozostałe kary wymienione w art. 52 ustawy są ułożone według gradacji ich dotkliwości. Elementem wspólnym wszystkich kar jest obowiązek ich odnotowywania w aktach osobowych kuratora. Zgodnie z art. 67 ustawy wszystkie prawomocne decyzje o wymierzeniu upomnienia, czy też odpisy prawomocnych orzeczeń sądu dyscyplinarnego dołącza się do akt osobowych. W przypadku kary wydalenia ze służby kuratorskiej stosunek pracy z kuratorem zawodowym ulega z mocy prawa rozwiązaniu z jego winy, bez wypowiedzenia.
Możliwe jest usunięcie powyższych informacji z akt, o czym stanowi art. 70 ustawy. Kurator może spodziewać się ich usunięcia z urzędu przez prezesa sądu okręgowego w przypadku, gdy od ukarania karą porządkową minął rok od uprawomocnienia się decyzji wymierzającej upomnienie. W przypadku surowszych kar jak nagana, nagana z ostrzeżeniem, nagana z pozbawieniem możliwości uzyskania wyższego stopnia przez okres dwóch lat, czy też usunięcia z zajmowanego stanowiska okres ten wydłuża się do dwóch lat od uprawomocnienia się orzeczenia wymierzającego karę. W przypadku kary najsurowszej, czyli wydalenia ze służby kuratorskiej okres ten wydłuża się do pięciu lat od uprawomocnienia kary. Istnieje również możliwość usunięcia powyższych informacji na wniosek ukaranego. Prezes sądu okręgowego w szczególnie uzasadnionych wypadkach może zarządzić usunięcie decyzji lub orzeczeń po upływie połowy okresu przewidzianego dla usunięcia akt z urzędu w stosunku do danej kary.
Należy wspomnieć także o możliwej dolegliwości związanej z wszczęciem postępowania dyscyplinarnego przeciwko kuratorowi. Zgodnie z art. 24 kurator okręgowy może złożyć wniosek o zawieszenie kuratora w pełnieniu obowiązków służbowych, w przypadku wszczęcia przeciwko niemu postępowania dyscyplinarnego. Decyzję w tej sprawie podejmuje prezes sądu okręgowego. W przypadku braku wniosku o zawieszenie kuratora prezes sądu okręgowego może podjąć taką decyzję z urzędu. W oby przypadkach okres zawieszenia nie może być dłuższy niż trzy miesiące, a w okresie zawieszenia kurator zachowuje prawo do wynagrodzenia i innych świadczeń przysługujących na podstawie stosunku pracy.

4. Organy prowadzące postępowanie dyscyplinarne i jego uczestnicy

Organami przed, którymi rozstrzyga się o wymierzaniu kar dyscyplinarnych są sądy dyscyplinarne. Istnieją dwie instancje sądów dyscyplinarnych orzekających w sprawach dotyczących kuratorów. W pierwszej instancji właściwym sądem do rozpoznania spraw dyscyplinarnych jest sąd dyscyplinarny w sądzie okręgowym, w którym kurator objęty postępowaniem pełni służbę. Zaś sąd drugiej instancji działa przy Ministrze Sprawiedliwości. W obu instancjach sądy orzekają w składzie trzyosobowym. Koszty postępowania dyscyplinarnego ponosi Skarb Państwa.
Ustawodawca wprowadził zakaz orzekania w sądach dyscyplinarnych przez kuratora okręgowego i jego zastępcy oraz rzecznika dyscyplinarnego. Pozostali kuratorzy mogą zostać wybrani do orzekani. Wyboru członków sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji zgodnie z art. 51 pkt. 1 dokonuje okręgowe zgromadzenie kuratorów. Ustawodawca określił możliwą liczebność sądu pierwszej instancji od 6 do 12 członków. Zaś zgodnie z art. 51 pkt. 2 okręgowe zgromadzenia kuratorów wybiera kandydatów na członka sądy dyscyplinarnego drugiej instancji. Spośród wskazanych kandydatów Minister Sprawiedliwości wybiera 12 członków sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. Kadencja sądów dyscyplinarnych w obu instancjach trwa 6 lat, a członkowie sądów dyscyplinarnych są niezawiśli i podlegają tylko ustawie.
Skład orzekający sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji wyznacza prezes sądu okręgowego w kolejności alfabetycznej, z listy członków odpowiedniego sądu, a skład sądu drugiej instancji wyznacza w kolejności alfabetycznej Minister Sprawiedliwości. Zgodnie z art. 56 ust. 2 ustawy składowi przewodniczy członek najstarszy służbą. Do przewodniczącego należy wyznaczenie protokolanta spośród kuratorów.
W postępowaniu dyscyplinarnym z ramienia samorządu kuratorów występuje także powoływany zgodnie z art. 51 pkt. 3 przez okręgowe zgromadzenie kuratorów rzecznik dyscyplinarny. Zgromadzenie wybiera rzecznika spośród siebie, a jego kadencja podobnie jak kadencja sądu trwa 6 lat. Pełni on przed sądem rolę oskarżyciela.
Ustawodawca określił zadania rzecznika dyscyplinarnego. Rzecznik przeprowadza postępowanie wyjaśniające i występuje z wnioskiem o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego do sądu dyscyplinarnego, jeżeli uzasadniają to wyniki postępowania wyjaśniającego. Ponadto, rzecznik występuje przed sądem dyscyplinarnym w charakterze strony zarówno w pierwszej jak i w drugiej instancji, ma prawo wniesienia odwołania od orzeczeń sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji.
W postępowaniu dyscyplinarnym bierze także udział obrońca, jeśli takie jest życzenie kuratora. Obwiniony kurator może ustanowić swojego obrońcę spośród innych kuratorów zawodowych. Obrońcą może być także radca prawny lub adwokat. Ponadto, ustawodawca przewidział obowiązek posiadania obrońcy w wypadku gdy rzecznik dyscyplinarny wnosi o orzeczenie kary wydalenia ze służby kuratorskiej. Wówczas, jeśli kurator nie wyznaczy obrońcy samodzielnie, przewodniczący sądu dyscyplinarnego wyznacza obrońcę z urzędu spośród kuratorów zawodowych, adwokatów lub radców prawnych.

5. Postępowanie dyscyplinarne i wykonawcze

Postępowanie dyscyplinarne wszczyna sąd dyscyplinarny pierwszej instancji z dniem zgłoszenia wniosku rzecznika dyscyplinarnego o wszczęcie postępowania. Orzeczenie wydaje się po przeprowadzeniu rozprawy, w toku której wysłuchuje rzecznika dyscyplinarnego, obwinionego oraz jego obrońcy, a także po rozpatrzeniu innych dowodów mających znaczenie w sprawie. Ustawodawca zadbał o sprawność postępowania dyscyplinarnego, precyzując, że tylko w przypadku usprawiedliwionego niestawiennictwa wstrzymuje się rozpoznanie sprawy. W przeciwnym razie niestawiennictwo obwinionego lub jego obrońcy na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy.
W ustawie istnieją także przepisy dotyczące sposobu prowadzenia i dokumentowania przebiegu rozprawy. Ustawodawca wprowadził generalną zasadę jawności rozprawy. W uzasadnionych wypadkach skład orzekający może wyłączyć jawność rozprawy. Nie dotyczy to jednak momentu ogłoszenia orzeczenia, które pozostaje jawne. Ponadto, z przebiegu rozprawy sporządza się protokół, który swoim podpisem zatwierdza przewodniczący składu orzekającego i protokolant. Oczekiwaniem ustawodawcy jest, aby orzeczenie było ogłoszone bezpośrednio po naradzie składu orzekającego. Dla wyjątkowych wypadków przewidziano możliwość odroczenia ogłoszenia orzeczenia, jednak na czas nie dłuższy niż 3 dni. W takie sytuacji przewodniczący składu orzekającego jest obowiązany zawiadomić strony bezpośrednio po zakończeniu narady o planowanym terminie orzeczenia. Ustawodawca zobowiązuje przewodniczącego składu orzekającego do ustnego podania zasadniczych motywów rozstrzygnięcia sprawy bezpośrednio po ogłoszeniu orzeczenia. Ustawodawca wprowadził także instrukcyjny termin na doręczenie stronom orzeczenia wraz z uzasadnieniem w formie pisemnej. Maksymalny termin przewidziany na dokonanie tej czynności wynosi siedem dni od dnia ogłoszenia orzeczenia.
Stronom postępowania przysługuje prawo wniesienia odwołania od orzeczenia sądu pierwszej instancji. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem sądu pierwszej instancji do sądu drugiej instancji w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Odwołanie może skarżyć całość orzeczenia lub jego część i musi zawierać uzasadnienie. Możliwe jest także wniesienie odwołania od orzeczenia sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. Zgodnie z art. 65 ustawy stronom przysługuje odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Warszawie, w terminie 30 dni od dnia doręczenia orzeczenia z jego uzasadnieniem.
Zgodnie z art. 64 ustawy orzeczenia sądu dyscyplinarnego podlegają wykonaniu z chwilą uprawomocnienia. W kolejnym artykule wprowadzono podano zasady odpowiedniego stosowania przepisów na poszczególnych etapach postępowania. Ustawodawca ustalił , że w postępowaniu przed sądem dyscyplinarnym drugiej instancji stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem dyscyplinarnym pierwszej instancji. Zaś do rozpoznania odwołania od orzeczenia sądu drugiej instancji stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o apelacji. Zaś generalną zasadą postępowania dyscyplinarnego u kuratorów jest odpowiednie stosowanie Kodeksu postępowania karnego w sprawach, których nie uregulowano w ustawie.

6. Wnioski

Analiza regulacji prawnych dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej wśród kuratorów prowadzi do następujących wniosków:
1. Nie określono katalogu zamkniętego lub otwartego czynów skutkujących odpowiedzialnością dyscyplinarną. Sformułowania, które mają uzasadniać jego wszczęcie są dość ogólne, pozostawia się organom dyscyplinarnym dużą swobodę w ustalaniu, czy dane zachowanie kwalifikuje się do wymierzenia kary.
2. Katalog kar dyscyplinarnych zawiera zarówno kary o charakterze symbolicznym, jak
i kary bardzo surowe, skutkujące wydaleniem ze służby kuratorskiej. Rodzaje kar nie są powiązane z rodzajami czynów niedozwolonych. Dlatego rodzaj kary i jej wymiar należy w całości do rzecznika dyscyplinarnego oraz sądu dyscyplinarnego.
3. Postępowanie przed komisją dyscyplinarną jest jawne. W postępowaniu dopuszczono udział publiczności. W posiedzeniu bierze udział skład orzekający, strony oraz protokolant, który protokołuje rozprawę.
4. Ustawodawca przewidział możliwość zastosowania kontroli orzeczeń sądu dyscyplinarnego przez sądownictwo powszechne. W drugiej instancji ukarany składa odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Warszawie.
5. Postępowanie dyscyplinarne jest uregulowane w sposób niewystarczający precyzyjny. Zasady postępowania określone w ustawie co do zasady odsyłają do stosowania przepisów innych ustaw.
6. Nie istnieje obowiązek podawania wyników postępowania dyscyplinarnego do publicznej wiadomości, czy też do wiadomości członków samorządu zawodowego.