LEKARZ WETERYNARII

Regulacje prawne

1. Metody i formy regulacji

Podstawowym źródłem prawa w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej lekarzy weterynarii jest ustawa z dnia 21 grudnia 1990 r. o zawodzie lekarza weterynarii i izbach lekarsko-weterynaryjnych (tj. Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 767, dalej: u.z.l.w.). Zgodnie z art. 62 ust. 1 u.z.l.w. w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej stosuje się odpowiednio przepisy:
1) ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego dotyczące postępowania uproszczonego; nie stosuje się przepisów o oskarżycielu prywatnym, powodzie cywilnym, przedstawicielu społecznym, o postępowaniu przygotowawczym oraz środkach przymusu, z wyjątkiem przepisów o karze pieniężnej;
2) rozdziałów I–III i art. 53 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.8)).
Wbrew literalnej treści powyższego przepisu, powołane regulacje kodeksu karnego dotyczą nie postępowania, ale materialnych zasad odpowiedzialności, w tym form sprawczych i stadialnych przestępstwa oraz okoliczności wyłączających przestępność czynu.
W art. 62 ust. 2 u.z.l.w. zawarto upoważnienie dla ministra właściwego ds. rolnictwa do wydania w porozumieniu z ministrem ds. sprawiedliwości i w uzgodnieniu z Krajową Radą Lekarsko-Weterynaryjną rozporządzenia zawierającego szczegółowe przepisy dotyczące postępowania w sprawach odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii. Wykonaniem tej delegacji jest rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 29 lipca 1993 r. w sprawie postępowania dotyczącego odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii (Dz.U. 1993 nr 79 poz. 371, dalej: rozporządzenie).
Przepisy dotyczące odpowiedzialności dyscyplinarnej lekarzy weterynarii są zatem rozrzucone pomiędzy kilkoma aktami prawnymi różnego rzędu i różnej rangi, co nie ułatwia odnalezienia miarodajnej normy prawnej. Należy ponadto zwrócić uwagę na to, że rozporządzenie nie było dotychczas nowelizowane, pomimo licznych zmian zarówno w u.z.l.w., jak i w wymienionych wyżej kodeksach.

2. Zachowania skutkujące odpowiedzialnością

Zgodnie z art. 45 u.z.l.w. członkowie samorządu, a więc wszyscy lekarze weterynarii, podlegają odpowiedzialności zawodowej przed sądami lekarsko-weterynaryjnymi za postępowanie sprzeczne z zasadami etyki i deontologii weterynaryjnej oraz za naruszenie przepisów o wykonywaniu zawodu lekarza weterynarii. Ustawodawca nie precyzuje znaczenia powyższych nazw opisujących kategorie zachowań, skutkujących odpowiedzialnością.
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 2 u.z.l.w. ustanawianie obowiązujących lekarzy weterynarii zasad etyki i deontologii weterynaryjnej należy do zadań samorządu. O tym, na ile precyzyjnie zostanie określony katalog przewinień dyscyplinarnych, decydują zatem organy samorządu. Jest kwestią otwartą, czy dysponują w tym zakresie zupełną swobodą, czy też są zobowiązane zachować pewien poziom precyzji, umożliwiający przewidzenie, jakie zachowania są zabronione. Według art. 37 pkt 1 uchwalanie zasad etyki i deontologii weterynaryjnej należy do kompetencji Krajowego Zjazdu Lekarzy Weterynarii.
Niezależnie od powyższego, odpowiedzialnością dyscyplinarną może skutkować naruszenie przepisów u.z.l.w., nawet niezależnie od zasad deontologii i etyki zawodowej. Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.z.l.w. wykonywanie zawodu lekarza weterynarii polega na ochronie zdrowia zwierząt oraz weterynaryjnej ochronie zdrowia publicznego i środowiska. Ustawodawca wymienia przy tym w otwartym katalogu przykładowe czynności stanowiące wykonywanie zawodu. Według art. 4 u.z.l.w. lekarz weterynarii obowiązany jest wykonywać zawód ze szczególną starannością, w oparciu o zasady etyki i deontologii weterynaryjnej. Należy podkreślić przyjęte przez ustawodawcę wymaganie szczególnej staranności, które wydaje się przekraczać poziom staranności ogólnie wymaganej przy wykonywaniu zobowiązań. Ponadto według art. 19 pkt 1 u.z.l.w. członkowie samorządu obowiązani są przestrzegać zasad etyki i deontologii weterynaryjnej oraz innych przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza weterynarii, a także uchwał władz i organów samorządu lekarzy weterynarii. W myśl art. 19 pkt 2 u.z.l.w. mają obowiązek regularnie opłacać składkę członkowską.

3. Organy dyscyplinarne

Zgodnie z art. 10 ust. 2 pkt 1 u.z.l.w. samorząd zawodowy lekarzy weterynarii wykonuje swoje zadania m.in. przez sprawowanie sądownictwa lekarsko-weterynaryjnego w zakresie odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii. Według art. 8 ust. 3 u.z.l.w. jednostkami organizacyjnymi samorządu posiadającymi osobowość prawną są: Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna i okręgowe izby lekarsko-weterynaryjne.
Według art. 33 i 44 u.z.l.w. postępowanie w sprawach odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii postępowanie w sprawach odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii prowadzą okręgowi rzecznicy odpowiedzialności zawodowej i Krajowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej. Okręgowy rzecznik odpowiedzialności zawodowej jest organem okręgowej izby lekarsko-weterynaryjnej (art. 24 pkt 5 u.z.l.w.), a Krajowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej – organem Krajowej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej (art. 34 ust. 5 u.z.l.w.). W myśl art. 44 pkt 2 u.z.l.w. Krajowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej sprawuje nadzór nad działalnością okręgowych rzeczników odpowiedzialności zawodowej.
Zgodnie z art. 32 i 43 u.z.l.w. sprawy z zakresu odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii rozpatrują okręgowe sądy lekarsko-weterynaryjne albo Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny. Okręgowy sąd lekarsko-weterynaryjny jest organem okręgowej izby lekarsko-weterynaryjnej (art. 24 pkt 4 u.z.l.w.), a Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny – organem Krajowej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej (art. 34 ust. 4 u.z.l.w.).
Według art. 27 pkt 6 u.z.l.w. członków okręgowego sądu lekarsko-weterynaryjnego oraz okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej i jego zastępców wybiera okręgowy zjazd lekarzy weterynarii. Zgodnie z art. 37 pkt 6 u.z.l.w. członków krajowego Sądu Lekarsko-Weterynaryjnego oraz Krajowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej i jego zastępców wybiera Krajowy Zjazd Lekarzy Weterynarii. Krajowy Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej (art. 43 pkt 2 u.z.l.w.) i Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny (art. 44 pkt 3 u.z.l.w.) składają Krajowej Radzie Lekarsko-Weterynaryjnej okresowe informacje o stanie prowadzonych spraw.

4. Postępowanie dyscyplinarne

Oskarżycielem w postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności zawodowej jest właściwy rzecznik odpowiedzialności zawodowej (art. 57 u.z.l.w.). Sprawy odpowiedzialności zawodowej lekarzy weterynarii rozpatrują okręgowe sądy lekarsko-weterynaryjne i Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny (art. 50 ust. 1 u.z.l.w.). Co do zasady Okręgowe sądy lekarsko-weterynaryjne orzekają we wszystkich sprawach jako pierwsza instancja (art. 50 ust. 1 zd. pierwsze u.z.l.w.). Wyjątki określono w art. 50 ust. 2 pkt 2 u.z.l.w., zgodnie z którym Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny orzeka jako pierwsza instancja w sprawach odpowiedzialności zawodowej członków: Krajowej Rady Lekarsko-Weterynaryjnej, Krajowej Komisji Rewizyjnej, Krajowego Sądu Lekarsko-Weterynaryjnego, Krajowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej i jego zastępców, a także okręgowych sądów lekarsko-weterynaryjnych oraz okręgowych rzeczników odpowiedzialności zawodowej i ich zastępców. Ponadto Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny rozpatruje odwołania od orzeczeń okręgowych sądów lekarsko-weterynaryjnych (art. 50 ust. 2 pkt 1 u.z.l.w.). Zgodnie z art. 59 u.z.l.w. członkowie sądów lekarsko-weterynaryjnych w zakresie orzekania są niezawiśli i podlegają tylko ustawom oraz obowiązującym zasadom etyki i deontologii weterynaryjnej.
Zgodnie z art. 52 u.z.l.w. postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej o ten sam czyn toczy się niezależnie od postępowania karnego lub postępowania dyscyplinarnego wszczętego w jednostce organizacyjnej, w której przepisy szczególne przewidują takie postępowanie. Może być jednak ono zawieszone do czasu ukończenia postępowania karnego. Według art. 53 ust. 1 u.z.l.w. postępowania w sprawach odpowiedzialności zawodowej nie wszczyna się, a wszczęte umarza, jeżeli zaszła okoliczność, która według Kodeksu postępowania karnego wyłącza ściganie. Wyjątek od powyższej reguły określono w art. 53 ust. 2 u.z.l.w. zgodnie z którym w razie śmierci obwinionego przed ukończeniem postępowania w sprawach odpowiedzialności zawodowej, toczy się ono dalej, jeżeli zażąda tego w terminie dwumiesięcznym od daty zgonu obwinionego jego małżonek, krewny w linii prostej, brat lub siostra.
Przedawnienie ścigania i karalności uregulowano w art. 56 u.z.l.w. Wszczęcie postępowania nie może nastąpić, jeżeli od chwili popełnienia czynu upłynęły trzy lata (ust. 1), jednak w przypadku czynów zawierających znamiona przestępstwa, przedawnienie zawodowej następuje nie wcześniej niż przedawnienie karne (ust. 2). Bieg przedawnienia przerywa każda czynność rzecznika odpowiedzialności zawodowej (ust. 3). Karalność przewinienia ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło pięć lat (ust. 4).
Lekarz weterynarii, którego dotyczy postępowanie oraz obwiniony lekarz weterynarii może przybrać w postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności zawodowej nie więcej niż dwóch obrońców spośród lekarzy weterynarii, adwokatów lub radców prawnych (art. 58 u.z.l.w.). Osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone działaniem lub zaniechaniem lekarza weterynarii i która wniosła skargę do rzecznika odpowiedzialności zawodowej, może ustanowić nie więcej niż dwóch pełnomocników spośród lekarzy weterynarii, adwokatów lub radców prawnych (art. 58a ust. 1 u.z.l.w.). W razie śmierci osoby przeciwko której toczy się postępowanie dyscyplinarne, jej prawa w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, w tym prawo dostępu do informacji lekarsko-weterynaryjnej oraz dokumentacji lekarsko-weterynaryjnej, może wykonywać małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (art. 58a ust. 2 u.z.l.w.). W przypadku gdy organ prowadzący postępowanie dysponuje informacjami o powyższych osobachpowinien pouczyć o przysługujących uprawnieniach co najmniej jedną z nich (art. 58a ust. 1 u.z.l.w.). Organ prowadzący postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej może ograniczyć osobie, o której mowa w ust. 1, dostęp do akt sprawy w zakresie przewidzianym w ustawach (art. 58a ust. 4 u.z.l.w.).
Jeżeli w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej świadek lub biegły nie stawił się na rozprawę bez usprawiedliwienia albo bezpodstawnie odmawia zeznań, sąd lekarsko-weterynaryjny może zwrócić się do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby wezwanej o przesłuchanie jej w charakterze świadka lub biegłego na okoliczności wskazane przez sąd lekarsko-weterynaryjny. O terminie przesłuchania sąd zawiadamia strony, a protokół przesłuchania przesyła sądowi lekarsko-weterynaryjnemu (art. 54 ust. 1 u.z.l.w.). Przepis powyższy stosuje się odpowiednio, jeżeli świadek lub biegły nie stawił się bez usprawiedliwienia na wezwanie rzecznika odpowiedzialności zawodowej albo bezpodstawnie odmawia złożenia przed nim zeznań (art. 54 ust. 2 u.z.l.w.)
Zgodnie z art. 46b ust. 1 u.z.l.w. od prawomocnego orzeczenia wydanego przez Krajowy Sąd Lekarsko-Weterynaryjny w drugiej instancji, kończącego postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego w terminie 2 miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia. Prawo jej wniesienia przyznano:
1) osobie fizycznej, osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone działaniem lub zaniechaniem lekarza weterynarii i która wniosła skargę do rzecznika odpowiedzialności zawodowej,
2) obwinionemu lekarzowi weterynarii,
3) Krajowemu Rzecznikowi Odpowiedzialności Zawodowej,
4) ministrowi właściwemu do spraw rolnictwa,
5) Prezesowi Krajowej Rady Lekarsko-Weterynaryjnej.
Według art. 46c ust. 1 u.z.l.w. kasacja może być wniesiona z powodu uchybień wymienionych w art. 439 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, z późn. zm.5) lub innego rażącego naruszenia prawa. Kasacja może być wniesiona również z powodu niewspółmierności kary. Zgodnie z art. 46c ust. 2 u.z.l.w. niedopuszczalne jest uwzględnienie kasacji na niekorzyść obwinionego wniesionej po upływie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.
Należy podkreślić, że odmiennie niż w przypadku innych ustaw dotyczących odpowiedzialności zawodowej, omawiana ustawa nie zawiera przepisu, zgodnie z którym wyrok wydany w drugiej instancji nie podlega wykonaniu do czasu rozpoznania kasacji. Tym samym kasacja została ukształtowana w sposób klasyczny, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia. Oznacza to większą stabilność orzeczeń dyscyplinarnym kosztem jednak zmniejszenia zakresu zewnętrznej kontroli samorządu zawodowego.
Zgodnie z art. 48 ust. 1 u.z.l.w. w razie uniewinnienia lub umorzenia postępowania w drodze kasacji lub w wyniku wznowienia postępowania, lekarzowi weterynarii przysługuje roszczenie o odszkodowanie w stosunku do izby lekarsko-weterynaryjnej, której sąd wydał uchylone orzeczenie. Roszczenie wygasa w razie niezłożenia wniosku w terminie rocznym od daty uprawomocnienia się orzeczenia (art. 48 ust. 2 u.z.l.w.). W sprawach roszczeń o odszkodowanie orzeka sąd powszechny (art. 48 ust. 3 u.z.l.w.).

5. Kary dyscyplinarne

Zgodnie z art. 46 ust. 1 u.z.l.w. sąd lekarsko-weterynaryjny może orzekać następujące kary:
1) upomnienie;
2) nagana;
3) zawieszenie prawa wykonywania zawodu lekarza weterynarii na okres od trzech miesięcy do trzech lat;
4) pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
Kary nagany i zawieszenia prawa wykonywania zawodu pociągają za sobą utratę prawa wybieralności do organów izb lekarsko-weterynaryjnych do czasu usunięcia z rejestru ukaranych wzmianki o ukaraniu (art. 51 ust. 1 u.z.l.w.). Lekarz weterynarii zawieszony w prawie wykonywania zawodu nie może wykonywać zawodu w żadnej formie (art. 51 ust. 2 u.z.l.w.). Kara pozbawienia prawa wykonywania zawodu powoduje skreślenie z rejestru członków okręgowej izby lekarsko-weterynaryjnej (art. 51 ust. 1 u.z.l.w.). Na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 października 2010 r., sygn. akt K 1/09 (Dz. U. Nr 200, poz. 1326) powyższy przepis utracił moc w zakresie, w jakim wyłączał prawo ubiegania się o ponowne uzyskanie prawa wykonywania zawodu lekarza weterynarii. W obecnym stanie prawnym ponowne uzyskanie prawa wykonywania zawodu jest zatem dopuszczalne.
Zgodnie z art. 51 ust. 1 u.z.l.w. prawomocne ukaranie karą zawieszenia albo pozbawienia wykonywania zawodu skutkuje wygaśnięciem stosunku pracy lekarza weterynarii z mocy prawa. Wygaśnięcie to pociąga za sobą skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Ponadto według art. 13 pkt 6 u.z.l.w. orzeczenie kary nagany albo zawieszenia prawa wykonywania zawodu powoduje wygaśnięcie mandatu członka organu izby lekarsko-weterynaryjnej.

6. Opublikowanie i udokumentowanie wyników postępowania

Zgodnie z art. 49 u.z.l.w. na wniosek lekarza weterynarii orzeczenie o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania w sprawie z zakresu odpowiedzialności zawodowej podlega opublikowaniu w organie prasowym samorządu. Ponadto według art. 60 ust. 1 u.z.l.w. Krajowa Rada Lekarsko-Weterynaryjna prowadzi rejestr ukaranych.
Według art. 60 ust. 2 u.z.l.w. wzmianki o karze pozbawienia prawa wykonywania zawodu nie usuwa się. Wzmianki o pozostałych karach zgodnie z art. 60 ust. 1 u.z.l.w. podlegają usunięciu z urzędu po upływie:
1) trzech lat od daty uprawomocnienia się orzeczenia o ukaraniu karą upomnienia lub nagany,
2) pięciu lat od odbycia kary zawieszenia prawa wykonywania zawodu,
jeżeli lekarz weterynarii nie zostanie w tym czasie ukarany lub nie zostanie wszczęte przeciw niemu postępowanie w sprawie odpowiedzialności zawodowej. Nie usuwa się wzmianki o karze pozbawienia prawa wykonywania zawodu.

7. Quasi-dyscyplinarne formy odpowiedzialności

Niezależnie od omawianej odpowiedzialności dyscyplinarnej przedmiotowa ustawa zawiera przepisy, zgodnie z którymi określone zachowania lekarzy weterynarii mogą skutkować daleko idącymi konsekwencjami w zakresie wykonywania zawodu. Należy wskazać na uregulowaną w art. 5 ust. 1 u.z.l.w. możliwość zobowiązania lekarza weterynarii przez okręgową izbę lekarsko-weterynaryjną do odbycia przeszkolenia uzupełniającego pod rygorem utraty prawa wykonywania zawodu. Program i zasady szkolenia są ustalane przez radę (art. 5 ust. 3 u.z.l.w.).
Ponadto zgodnie z art. 6a pkt 5 u.z.l.w. okręgowa rada lekarsko-weterynaryjna stwierdza utratę prawa wykonywania zawodu lekarza weterynarii w przypadku nieuiszczania składki członkowskiej przez okres dłuższy niż 1 rok. Należy podkreślić daleko idącą sankcję braku opłacania składek, brak przesłanki zawinienia oraz nastąpienie skutku z mocy prawa, bez możliwości powołania okoliczności wyłączających odpowiedzialność. Odpowiedzialność nałożona powyższym przepisem ma charakter obiektywny i można powziąć uzasadnione wątpliwości co do jej zgodności z Konstytucją. Ponadto nie jest jasne, czy brak opłacenia składek może być równocześnie przesłanką odpowiedzialności dyscyplinarnej, skoro skutki ich niepłacenia uregulowano odrębnie.

8. Wnioski

Całokształt analizowanej regulacji pozwala na sformułowanie w szczególności następujących wniosków.
Po pierwsze, brak jest jednoznacznie określonego katalogu czynów skutkujących odpowiedzialnością dyscyplinarną. Za przewinienie dyscyplinarne może być uznane każde zachowanie sprzeczne z ustawą, co oznacza niezwykle szerokie zakreślenie jej granic wobec nałożonego na lekarzy weterynarii obowiązku dochowania szczególnej staranności.
Po drugie, zasady odpowiedzialności i przebieg postępowania są unormowane w kilku aktach prawnych różnego rzędu, co znacząco utrudnia precyzyjne określenie obowiązków organów dyscyplinarnych i uczestników postępowania.
Po trzecie, katalog kar zawiera zarówno kary łagodne, o wymiarze czysto symbolicznym, jak i bardzo surowe, polegające na ograniczeniu lub wyłączeniu prawa wykonywania zawodu. Brak jest przy tym powiązania przewinień z karami, nawet w ogólnikowy sposób.
Po czwarte, brak jest jednoznacznie sformułowanych reguł w zakresie jawności postępowania i prawa dostępu do dotyczących go dokumentów. W rezultacie nie zagwarantowano możliwości zapoznania się z regułami odpowiedzialności dyscyplinarnej w ujęciu przyjętym przez organy orzekające w tych sprawach.
Po piąte, ustawa zawiera regulację quasi-dyscyplinarnych form odpowiedzialności, realizowanej w oderwaniu od gwarancji procesowych i materialnoprawnych reguł odpowiedzialności karnej.