PIELĘGNIARKA

Regulacje prawne

1. Metody i formy regulacji

 Podstawowym źródłem prawa, w którym uregulowano problematykę odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek i położnych jest ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych z dnia 1 lipca 2011 r. (Dz.U. Nr 174, poz. 1038, dalej jako: u.s.p.p.). Ponadto kwestie sposobu i trybu prowadzenia rejestru ukaranych pielęgniarek i położnych oraz sposobu i trybu wykonania prawomocnych orzeczeń sądów pielęgniarek i położnych są przedmiotem rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. (Dz.U. poz. 545), wydanym na podstawie upoważnienia zawartego w art. 87 u.s.p.p. Dla rozstrzygania, czy doszło do zachowania skutkującego odpowiedzialnością zawodową istotne znaczenie mają ponadto przepisy ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z dnia 15 lipca 2011 r. (Dz.U. Nr 174, poz. 1039, dalej jako: u.z.p.p.).

2. Realizowanie odpowiedzialności zawodowej jako kompetencja samorządu

Zawody pielęgniarek i położnych zorganizowane są na zasadzie samorządu. Przynależność do niego przez osoby wykonujące zawód jest obowiązkowa (art. 2 ust. 3 u.s.p.p.). Zasadniczym celem istnienia samorządu jest reprezentowanie osób wykonujących zawody pielęgniarki i położnej oraz sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony (art. 2 ust. 1 u.s.p.p.). W ustawie wymieniono katalog zadań samorządu, który nie jest jednak wyczerpujący. Wskazano, że do zadań tych należy m.in. ustalanie i upowszechnianie zasad etyki zawodowej oraz sprawowanie nadzoru nad ich przestrzeganiem (art. 4 ust. 1 pkt 2 u.s.p.p.). Wśród środków wykonywania powyższych zadań wymieniono orzekanie w zakresie odpowiedzialności zawodowej (art. 4 ust. 2 pkt 10 u.s.p.p.).

Samorząd pielęgniarek i położnych funkcjonuje na dwóch szczeblach – ogólnopolskim i regionalnym. Naczelną Izbę Pielęgniarek i Położnych tworzą wszystkie osoby mające prawo wykonywania tych zawodów i wpisane do odpowiedniego rejestru (art. 5 ust. 1 u.s.p.p.). Ponadto na poszczególnych obszarach Polski działają okręgowe izby pielęgniarek i położnych (art. 7 ust. 2 i 3 u.s.p.p.). Obecnie jest ich czterdzieści siedem.

3. Organy dyscyplinarne

 Odpowiedzialność dyscyplinarna jest realizowana przez organy działające na obu powyższych szczeblach. Organami Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych są m.in. Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej (art. 6 ust. 1 pkt 5 u.s.p.p.) i Naczelny Sąd Pielęgniarek i Położnych (art. 6 ust. 1 pkt 4 u.s.p.p.). W każdej okręgowej izbie organami są m.in. okręgowy rzecznik odpowiedzialności zawodowej (art. 7 ust. 1 pkt 5 u.s.p.p.) i okręgowy sąd pielęgniarek i położnych (art. 7 ust. 1 pkt 4 u.s.p.p.).

Zgodnie z 25 u.s.p.p. Naczelny Sąd Pielęgniarek i Położnych:

1) rozpoznaje sprawy z zakresu odpowiedzialności zawodowej;

2) rozpatruje zażalenia w przypadkach przewidzianych w ustawie;

3) dokonuje wyboru zastępców Przewodniczącego Naczelnego Sądu spośród członków tego Sądu;

4) składa Naczelnej Radzie okresowe informacje o stanie spraw z zakresu odpowiedzialności zawodowej;

5) składa Krajowemu Zjazdowi sprawozdanie kadencyjne;

6) rozpoznaje odwołania od orzeczeń okręgowych sądów;

7) orzeka o wznowieniu postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej;

8) przeprowadza szkolenia dla składów okręgowych sądów.

Według art. 26 ust 1 u.s.p.p. Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej:

1) prowadzi postępowanie w sprawach odpowiedzialności zawodowej;

2) sprawuje nadzór nad działalnością okręgowych rzeczników;

3) sprawuje funkcję oskarżyciela przed sądem pielęgniarek i położnych;

4) rozpatruje zażalenia w przypadkach przewidzianych w ustawie;

5) rozpatruje skargi na przewlekłość postępowania okręgowych rzeczników;

6) składa Krajowemu Zjazdowi sprawozdanie ze swojej działalności;

7) szkoli okręgowych rzeczników i ich zastępców w zakresie odpowiedzialności zawodowej;

8) prowadzi działalność prewencyjną w zakresie wykroczeń zawodowych i postępowania sprzecznego z zasadami etyki zawodowej.

Zgodnie z art. 34 u.s.p.p. okręgowy sąd pielęgniarek i położnych:

1) rozpatruje sprawy z zakresu odpowiedzialności zawodowej wniesione przez okręgowego rzecznika;

2) dokonuje wyboru zastępców przewodniczącego okręgowego sądu spośród członków tego sądu;

3) składa okręgowej radzie okresowe informacje o stanie prowadzonych spraw;

4) składa okręgowemu zjazdowi roczne i kadencyjne sprawozdania.

Przewodniczący i pozostali członkowie Naczelnego Sądu Pielęgniarek i Położnych oraz Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej i jego zastępcy są wybierani przez Krajowy Zjazd Pielęgniarek i Położnych w drodze uchwały (art. 2 ust. 7 u.s.p.p.). Z kolei okręgowy zjazd pielęgniarek i położnych w drodze uchwały wybiera przewodniczącego i pozostałych członków okręgowego sądu pielęgniarek i położnych oraz okręgowego rzecznika odpowiedzialności dyscyplinarnej i jego zastępców (art. 30 pkt 4 u.s.p.p.).

4. Zachowania skutkujące odpowiedzialnością zawodową

Według z art. 36 ust. 1 u.s.p.p. członkowie samorządu pielęgniarek i położnych podlegają odpowiedzialności za przewinienie zawodowe. Zgodnie z treścią przepisu przez powyższe pojęcie należy rozumieć naruszenie zasad etyki zawodowej lub przepisów dotyczących wykonywania zawodu.

Według art. 20 pkt 1 u.s.p.p. zasady etyki zawodowej są określane przez Krajowy Zjazd Pielęgniarek i Położnych w drodze uchwały. Zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 3 u.s.p.p. wnioski dotyczące zasad etyki zawodowej przygotowuje Krajowa Rada Pielęgniarek i Położnych.

Zasady wykonywania obu zawodów są uregulowane w ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej. Jednocześnie zgodnie z art. 11 ust. 1 u.z.p.p. pielęgniarka i położna wykonują zawód z należytą starannością, zgodnie z zasadami etyki zawodowej, poszanowaniem praw pacjenta, dbałością o jego bezpieczeństwo, wykorzystując wskazania aktualnej wiedzy medycznej. Naruszenie zasad etyki zawodowej jest zatem jednocześnie złamaniem przepisów prawa dotyczących wykonywania danego zawodu, a nie wyłącznie postanowień uchwały przyjętej przez właściwy organ samorządu.

Zgodnie z art. 88 u.s.p.p. w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej stosuje się odpowiednio przepisy rozdziałów I-III i art. 53 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.). Są to przepisy dotyczące: zasad odpowiedzialności karnej (rozdz. I k.k.), form popełnienia przestępstwa (rozdz. II k.k.), wyłączenia odpowiedzialności karnej (rozdz. III k.k.) oraz dyrektyw wymiaru kary (art. 53 k.k.). W szczególności można zauważyć, że odpowiedzialnością skutkuje wyłącznie zachowanie zawinione, jednak wystarczy wina nieumyślna. Karalne jest nie tylko samo dokonanie czynu zabronionego, ale również usiłowanie jego dokonania, podżeganie innej osoby do niego, czy udzielenie jej pomocy. Osoba, której zarzucono przewinienie dyscyplinarne może bronić się np. argumentem, że w danej sytuacji zaistniał stan wyższej konieczności.

Odpowiedzialność zawodowa związana z przewinieniem dyscyplinarnym nie wyłącza odpowiedzialności karnej.

Zgodnie z art. 37 u.s.p.p. postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej o ten sam czyn toczy się niezależnie od postępowania karnego w sprawie o przestępstwo, postępowania w sprawie o wykroczenie lub postępowania dyscyplinarnego wszczętego w jednostce organizacyjnej, w której przepisy szczególne przewidują takie postępowanie. Może jednak być ono zawieszone do czasu ukończenia postępowania karnego w sprawie o przestępstwo lub postępowania w sprawie o wykroczenie.

5. Postępowanie

Na podstawie art. 88 u.s.p.p. sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego dotyczące postępowania uproszczonego; nie stosuje się przepisów o oskarżycielu prywatnym, powodzie cywilnym, przedstawicielu społecznym, o postępowaniu przygotowawczym oraz środkach przymusu, z wyjątkiem przepisów o karze pieniężnej.

 Jak wskazano w art. 38 ust. 1 u.s.p.p. postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej obejmuje:

1) czynności sprawdzające;

2) postępowanie wyjaśniające;

3) postępowanie przed sądem pielęgniarek i położnych;

4) postępowanie wykonawcze.

Celem czynności sprawdzających jest zbadanie okoliczności koniecznych do ustalenia, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego (art. 38 ust. 2 u.s.p.p.). Celem postępowania wyjaśniającego jest ustalenie, czy został popełniony czyn mogący stanowić przewinienie zawodowe, wyjaśnienie okoliczności sprawy, a w przypadku stwierdzenia znamion przewinienia zawodowego – ustalenie osoby obwinionej oraz zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów dla sądu pielęgniarek i położnych (art. 38 ust. 3 u.s.p.p.). Celem postępowania przed sądem pielęgniarek i położnych jest pociągnięcie do odpowiedzialności sprawcy przewinienia zawodowego oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnianiu przewinień zawodowych, a także zapobieganie im oraz umacnianie poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego (art. 38 ust. 4 u.s.p.p.). Celem postępowania wykonawczego jest wykonanie orzeczeń zapadłych w toku postępowania przed sądem pielęgniarek i położnych (art. 38 ust. 5 u.s.p.p.).

Zgodnie z art. 39 ust. 1 u.s.p.p. stronami postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek i położnych są pokrzywdzony oraz osoba obwiniona. Według art. 39 ust. 2 u.s.p.p. w postępowaniu przed sądem pielęgniarek i położnych stroną jest również rzecznik odpowiedzialności zawodowej albo jego zastępca. Osoba obwiniona może ustanowić obrońcę, a pokrzywdzony – pełnomocnika.

W art. 44 u.s.p.p. zawarto podstawowe zasady procesowe. Stwierdzono, że nie można pociągnąć do odpowiedzialności zawodowej obwinionego, dopóki popełnienie przewinienia zawodowego nie zostało udowodnione i stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu pielęgniarek i położnych (ust. 1) Wszelkie wątpliwości, których w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej nie da się usunąć, należy tłumaczyć na korzyść osoby obwinionej (ust. 2). Organy prowadzące postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek i położnych kształtują swoje przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie, z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego (ust. 3).

Z kolei w art. 45. 1 u.s.p.p. uregulowano tzw. negatywne przesłanki procesowe:

1) czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia;

2) czyn nie stanowi przewinienia zawodowego albo przepisy ustawy stanowią, że sprawca nie popełnia przewinienia zawodowego;

3) osoba obwiniona zmarła;

4) nastąpiło ustanie karalności;

5) postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się;

6) szkodliwość społeczna czynu jest znikoma.

Wystąpienie jednej z tych okoliczności sprawia, że postępowania nie wszczyna się art. 45 ust. 1 u.s.p.p., a jeżeli jest już wszczęte – należy je umorzyć art. 45 ust. 2 u.s.p.p. W przypadku przesłanek wymienionych w art. 45 ust. 1 pkt 1 i 2 sąd pielęgniarek i położnych wydaje jednak orzeczenie uniewinniające (art. 59 ust. 3 u.s.p.p.).

Kwestie przedawnienia unormowano w art. 46 u.s.p.p. Nie można wszcząć postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, jeżeli od chwili popełnienia czynu upłynęły 3 lata (ust. 1). Bieg przedawnienia przerywa każda czynność rzecznika odpowiedzialności zawodowej (ust. 2). Karalność przewinienia zawodowego ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło 5 lat (ust. 3). Jeżeli czyn, o którym mowa w ust. 1, stanowi jednocześnie przestępstwo, ustanie karalności przewinienia zawodowego następuje nie wcześniej niż ustanie karalności przestępstwa (ust. 4).

Na podstawie art. 68 ust. 1 u.s.p.p. od orzeczenia okręgowego sądu stronom przysługuje odwołanie do Naczelnego Sądu w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia. Według art. 73 ust. 1 u.s.p.p. od prawomocnego orzeczenia Naczelnego Sądu, wydanego w drugiej instancji, kończącego postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej, stronom, ministrowi właściwemu do spraw zdrowia i Prezesowi Naczelnej Rady przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego. W art. 74-77 u.s.p.p. uregulowano również nadzwyczajny środek zaskarżenia, jakim jest wznowienie postępowania.

6. Dostęp do informacji o przebiegu postępowania i jego wynikach

 Zgodnie z art. 56 ust. 1 u.s.p.p. postępowanie przed sądem pielęgniarek i położnych odbywa się na rozprawie jawnej. Według art. 56 ust. 2 u.s.p.p. sąd pielęgniarek i położnych może wyłączyć jawność rozprawy, jeżeli jawność mogłaby:

1) naruszyć tajemnicę zawodową;

2) wywołać zakłócenie spokoju lub porządku publicznego;

3) obrażać dobre obyczaje;

4) ujawnić okoliczności, które ze względu na ważny interes państwa powinny być zachowane w tajemnicy;

5) naruszyć ważny interes prywatny.

Zgodnie z art. 56 ust. 3 u.s.p.p. sąd pielęgniarek i położnych wyłącza jawność rozprawy także na wniosek pokrzywdzonego.

Niezależnie od jawności samej rozprawy lub wyłączenia tej jawności ogłoszenie orzeczenia sądu pielęgniarek i położnych jest jawne (art. 65 ust. 1 u.s.p.p.). Po ogłoszeniu orzeczenia przewodniczący składu orzekającego przytacza ustnie jego główne motywy (art. 65 ust. 2 u.s.p.p.). Przewodniczący składu orzekającego może wyłączyć jawność ogłoszenia głównych motywów orzeczenia w razie zaistnienia przesłanek określonych w art. 56 ust. 2. (art. 65 ust. 3 u.s.p.p.)

Wpisu o ukaraniu dokonuje się w rejestrze ukaranych pielęgniarek i położnych, prowadzonym przez Naczelną Radę Pielęgniarek i Położnych. Rejestr ten jest jawny dla osób, które wykażą interes prawny.

Ponadto zgodnie z art. 61 ust. 1 u.s.p.p. w przypadku orzeczenia kar przewidzianych w art. 60 ust. 1 pkt 4-8 sąd pielęgniarek i położnych może zarządzić opublikowanie orzeczenia w biuletynie właściwej okręgowej izby. Karami tymi są: zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w podmiotach leczniczych, zakaz pełnienia funkcji z wyboru w organach samorządu, ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu, zawieszenie prawa wykonywania zawodu, pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

7. Kary

Zgodnie z art. 60 ust 1 u.s.p.p. sąd pielęgniarek i położnych może orzec następujące kary:

1) upomnienie;

2) naganę;

3) karę pieniężną;

4) zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w podmiotach leczniczych na okres od 1 roku do 5 lat;

5) zakaz pełnienia funkcji z wyboru w organach samorządu na okres od 1 roku do 5 lat;

6) ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu na okres od 6 miesięcy do 2 lat;

7) zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od 1 roku do 5 lat;

8) pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Zgodnie z art. 62 ust. 1 u.s.p.p. karę pieniężną orzeka się w wysokości od 1.000 zł do 10.000 zł na cel społeczny związany z ochroną zdrowia. Według art. 63 u.s.p.p. orzekając karę ograniczenia zakresu czynności w wykonywaniu zawodu, sąd pielęgniarek i położnych określa szczegółowo czynności, których pielęgniarka lub położna nie mogą wykonywać. Na podstawie art. 65 ust. 5 u.s.p.p. pielęgniarka lub położna, wobec której została orzeczona kara pozbawienia wykonywania zawodu może ubiegać się ponownie o uzyskanie tego prawa po upływie 10 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, w którym wymierzona została kara pozbawienia prawa wykonywania zawodu pielęgniarki lub położnej. Ponadto w art. 86 u.s.p.p. przewidziano zatarcie skazania związane z upływem określonego czasu.

8. Wnioski

 Przedstawione regulacje pozwalają w szczególności na sformułowanie następujących wniosków.

Po pierwsze, katalog zachowań skutkujących odpowiedzialnością zawodową jest określony bardzo nieprecyzyjnie, pozostawiając szerokie pole do interpretacji, skutkujące dużym znaczeniem wykładni dokonywanej przez organy dyscyplinarne.

Po drugie, przebieg postępowania uregulowany jest w sposób szczegółowy i zapewniający szerokie gwarancje osobie obwinionej, jak i pokrzywdzonemu. Wątpliwości może jednak budzić zakres stosowania przepisów kodeksu postępowania karnego na podstawie odesłania.

Po trzecie, katalog kar, które mogą być wymierzone w związku z przewinieniem zawodowym jest szeroki i obejmuje zarówno kary czysto symboliczne, jak i bardzo surowe. Nie ma przy tym żadnych wskazówek dotyczących wymierzania tych kar, a w szczególności granic zagrożenia za poszczególne przewinienia.

Po czwarte, jawność postępowania i dostępność informacji o jego przebiegu oraz wynikach są znacząco ograniczone. W szczególności szeroki zakres przesłanek wyłączenia jawności rozprawy sprawia, że jawność ma w tym przypadku znaczenie niemal czysto teoretyczne.